МОНГОЛ УЛСЫН БАНКНЫ САЛБАРЫН ӨРСӨЛДӨХ ЧАДВАР
Бичсэн 14:54, 2016-09-29
МОНГОЛ УЛСЫН БАНКНЫ САЛБАРЫН ӨРСӨЛДӨХ ЧАДВАР
Өрсөлдөх чадварын тухай асуудал сүүлийн 20 орчим жилийн хугацаанд олны анхаарлын төвд орж, улс орон, компани, хувь хүний түвшинд харьцуулалт хийх хамгийн итгэл төрүүлэхүйц шалгуур ойлголт болжээ. Даяаршиж буй өнөөгийн нийгэм, эдийн засгийн орчинд том нь шилдэг гэсэн ойлголт улам бүр ард хоцрогдож, бүтээмж, ирээдүйн потенциал, нээлттэй байдал, өөрчлөлтөд дасан зохицох чадвар зэрэг нь өрсөлдөөний гол давуу тал болж байна.
Улс орнуудын дунд өрсөлдөх чадварын үнэлгээгээр дэлхийн тавцан дээрхи томоохон тоглогчид болох АНУ, БНХАУ болон буурал Европын орнуудын өмнө Сингапур, Швейцарь, Хонг Конг зэрэг орнууд эрэмбэлэгдэж байгаа нь чухамхүү эдгээр улс орны хөгжлийн стратеги зөв чиглэлтэй, иргэд нь аз жаргалтай, хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг нэн тэргүүнд татах орчинг бүрдүүлснийг илтгэж байгаа хэрэг юм.
Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумаас эрхлэн гаргадаг “Дэлхийн улс орнуудын өрсөлдөх чадварын тайлан”-гаар Монгол Улс өрсөлдөх чадвараар 144 орноос 98 дугаарт эрэмбэлэгдсэн нь өмнөх жилээс 1 байраар ухарсан үзүүлэлт байлаа. Манай улсын өмнө Зүүн өмнөд Азийн буурай хөгжилтэй орнууд болох Лаос, Камбодж, нэг гараанаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн Казакстан, Таджисктан, Азербайжан, Армен зэрэг төв Азийн улсууд, тэрчлэн Алжир, Намиб, Кени зэрэг Африкийн орнууд эрэмбэлэгдсэн байна. Эдгээр улс орнууд аль талаараа биднээс түрүүлж, илүү өрсөлдөх чадвартай байгаа нь сонирхол татсан асуудал бөгөөд энэ нь бодлого боловсруулах түвшинд сул талаа тодорхойлж, хөгжлийн стратегидаа тусгах, анхааралдаа авах ёстой.
"Монголын банкны салбарын хөгжил зарим талаар улсын нийгэм, эдийн хөгжлөөс түрүүлсэн гэж дүгнэж болно."
“Мөнгө бол макро микро эдийн засгийг холбогч судас юм.” гэсэн үг бий. Аливаа улс орны банкны салбар нь мөнгөний эргэлтийг гардан гүйцэтгэж буй гэдэг утгаараа улсын эдийн засгийн тулгуур багана болж байдаг. Эдийн засгийн хил хязгаар улам бүдгэрэхийн хэрээр хамгийн түрүүнд банк санхүүгийн орчинд олон улсын дагаж мөрдөх стандартуудын хэрэглээ улам өсч, улам бүр нээлттэй болсоор байгааг бид боломж хэмээн харах ёстой ч үүнд бэлэн байх нь хамгаас чухал.
Монголын Банкны Холбоо энэхүү өөрчлөлтөнд бэлэн байгаа эсэхэд хариулт өгөх нэгдсэн тоо баримт, мэдээ сэлт дутагдалтай байгаа шаардлагыг харгалзан Монгол Улсын банкны салбарын Азийн бүс нутагт өрсөлдөх чадварын судалгааг гаргасан юм. Судалгааны хүрээнд нэг талаар Монгол Улсын банкны салбар өрсөлдөх чадвараар хаана эрэмбэлэгдэж буйг тодорхойлж, улмаар Монгол Улсын өмнө болон хойно эрэмбэлэгдэж буй улс орны банкны салбаруудыг тодорхойлж ерөнхий чиг баримжаа авах, нөгөө талаар улс бүртэй харьцуулсан шинжилгээ хийж давуу, сул талуудыг гарган, цаашид өөрийн улсын анхааралдаа авах шаардлагатай асуудлыг тодорхойлох, Ази тив, бүс нутагтаа өрсөлдөх чадвар ямар түвшинд байгааг харуулахыг зорьсон юм.
Судалгаанд Зүүн ази, Зүүн өмнөд Ази, Төв Ази, Номхон Далайн нийт 25 орны үзүүлэлтүүдийг харьцуулан авч үзсэн бөгөөд эдийн засгийн чадавхийн хувьд “Өндөр хөгжилтэй”, “Дунд болон дундаас дээгүүр орлоготой”, “Хөгжиж буй” орнуудын төлөөллийг хамруулсан болно. Ойрхи Дорнод болон Арабын орнуудыг өгөгдлийн олдоцоос шалтгаалан судалгаанд хамруулаагүй бөгөөд иргэний дайн, зөрчил мөргөлдөөн бүхий улсууд уг түүвэрт ороогүй.
Банкны салбарын өрсөлдөх чадварыг тодорхойлохдоо үнэлгээнд нөлөөлөх ижил хувийн жин бүхий 10 бүлэг /ашигт ажиллагаа, эрсдэл, үнэ тогтоолт, үр нөлөө ба хүртээмж, дэд бүтэц, макро эдийн засаг, хууль эрх зүйн орчин, банк бус санхүүгийн салбар, хүн ам, нийгмийн хөгжил, Засгийн газрын үйл ажиллагаа/, 50 шалгуур үзүүлэлтийг ашиглан гаргасан юм.
Нийт 25 орноос Монгол Улсын банкны салбарын өрсөлдөх чадвар 14-т бичигдсэн. Эдгээр орноос ердөө 4 орон нь дэлхийн өрсөлдөх чадварын эрэмбээр Монгол Улсын хойно эрэмбэлэгддэг бөгөөд 5 орон зээлжих зэрэглэлийн хувьд Монгол Улсаас доогуур үнэлгээтэй байна. Үүнээс үзэхэд Монголын банкны салбарын хөгжил зарим талаар улсын нийгэм, эдийн хөгжлөөс түрүүлсэн гэж дүгнэж болно.
90 жилийн түүхтэй Монгол Улсын банкны салбар нь хоёр шатлалт банкны тогтолцоонд шилжээд даруй 23 жилийг ардаа үлдээжээ. Түүхэн хөгжлийн явцад нийтдээ 17 банк дампуурч, 1998 болон 2008 онуудад системийн хэмжээний 2 удаагийн хямралыг даван туулсаны эцэст 13 банкны 1400 гаруй салбар нэгж, 14 мянга гаруй ажилтнаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж буй эдийн засгийн томоохон салбар болон хөгжөөд байна. 2013 оны эцсийн байдлаар санхүүгийн салбарын активын 95 хувийг арилжааны банкууд эзэлж байгаа бол ДНБ-ийг санхүүжилтийн 50 орчим хувийг арилжааны банкууд бүрдүүлж байгаа нь 2000 онтой харьцуулахад даруй 10 дахин өссөн үр дүн юм.
Банкны салбарын өрсөлдөх чадварт ашигт ажиллагаа, эрсдэл, санхүүгийн салбарын хүртээмж зэрэг үзүүлэлтүүд эерэгээр нөлөөлсөн бол эдийн засгийн орчин, банк бус санхүүгийн байгууллага зэрэг үзүүлэлтүүд өрсөлдөх чадварт сөргөөр нөлөөлжээ.
Найдвартай, тогтвортой санхүүгийн байгууллагыг хөгжүүлэх угтвар нөхцөл бол активын эрсдэлийг нөхөхүйц хангалттай хэмжээний өөрийн хөрөнгийг бүрдүүлэх, тухайн хөрөнгийн өгөөжийг өндөр түвшинд хадгалах замаар хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хадгалах явдал билээ. Тэгвэл банкны салбарын найдвартай байдлыг илэрхийлэгчсхүчин зүйл болох эрсдэлийн болон ашигт ажиллагааны үзүүлэлтээр 8 болон 7 байрт эрэмбэлэгдсэн нь өрсөлдөх чадварт эерэгээр нөлөөлсөн хамгийн чухал хүчин зүйл байлаа. Сүүлийн 4 жилийн хугацаанд Монгол Улсын банкны салбар нь өөрийн хөрөнгийн өгөөж 28.6 хувь /ROE/, активын өгөөжийг дундажаар 2.1 хувьд /ROA/ хадгалан ажилласан нь хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг татахуйц түвшин хэмээн дүгнэж байна. Нөгөө талдаа банкуудын орлогын 30 хүртэл хувийг хүүгийн бус орлого бүрдүүлж байгаа нь Азийн улс орнуудын дундажаас даруй 7 нэгж хувиар доогуур түвшин байлаа. Тиймээс арилжааны банкууд нь үйл ажиллагаандаа зарим төрлийн шимтгэлд суурилсан бүтээгдэхүүний хөгжил, түүнээс бий болох үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд анхаарч ажиллах шаардлагатай.
